Sorumlu kullanım
İlk üç modül "nasıl kullanılır" sorusunu yanıtladı. Bu modül "nerede durulur" sorusunu yanıtlıyor. Bir promptun içindeki veri sızıntısını kendi elinizle temizleyeceksiniz, bir çıktının önyargısını avlayacaksınız, hangi işin insan onayı gerektirdiğini sıralayacaksınız ve modülün sonunda okulunuza götürebileceğiniz tek sayfalık bir YZ politikası üreteceksiniz.
Araç kullanma becerisi tek başına yetmiyor.
Modül 2'de öğrendiğiniz gibi iyi prompt yazmak, modelden iyi çıktı almanın yolu. Ama iyi çıktı her zaman kullanılabilir çıktı demek değil. Üç ayrı soru, üç ayrı sorumluluk alanı.
Bu promptta ne sızdı?
Aşağıdaki prompt gerçek bir öğretmenin yazabileceği türden. Niyeti tamamen iyi, sorunu ise ciddi. Risk taşıyan ifadelerin üzerine tıklayarak işaretleyin, sonra kontrol edin. Altı çizili her parça tıklanabilir; bazıları tamamen masum.
Aynı prompt, aynı işi yapar hâle getirilebilir: "Okuma güçlüğü yaşayan bir 8. sınıf öğrencisinin velisiyle yapacağım görüşme için not hazırla. Okuma akıcılığını geliştirecek, evde uygulanabilir üç etkinlik öner. Dil sade ve saygılı olsun." Tek bir isim, numara ya da teşhis olmadan da model işini yapıyor. Kural basit: modele görevi anlatın, kişiyi anlatmayın.
Veri nereye gidiyor?
"Bulut" kelimesi bu soruyu gizliyor. Yazdığınız metin bir sunucuya gider, orada işlenir, çoğu zaman bir süre saklanır. Hangi hesapla giriş yaptığınız bu zincirin tamamını değiştirir. Sekmelere tıklayın.
Sağlayıcıların çoğu, ücretsiz ve bireysel planlarda konuşmaları hizmet geliştirme ve model eğitimi için kullanma hakkını saklı tutar. Genelde bunu kapatan bir ayar bulunur ama varsayılan olarak kapalı gelmez.
Kurumsal ve eğitim planlarında sağlayıcılar tipik olarak veriyi model eğitiminde kullanmama taahhüdü verir, veri işleme sözleşmesi imzalar ve saklama süresi tanımlar. Fark pazarlama değil, hukuki: artık okulun bir veri işleme dayanağı vardır.
Verinin kurum sınırları içinde kaldığı kurulumlar. Gizlilik açısından en güçlü, maliyet ve bakım açısından en ağır seçenek. Küçük bir okulun tek başına üstlenmesi genelde gerçekçi değil.
Pratik tavsiye: okulunuzda hangi hesapla çalıştığınızı bilmiyorsanız, bunu bir sonraki zümre toplantısında sorulacak ilk soru yapın. Cevabı bilmeden öğrenci verisiyle çalışmak, arabayı frenini kontrol etmeden sürmek gibi.
Aynı iş, iki ortam
Bu ayrımın pratik sonucu şu: "yapay zekâya girilmez" diye öğrendiğiniz bazı işler aslında "kişisel hesapla girdiğiniz genel amaçlı asistana girilmez" demek. Okulun sözleşme imzaladığı, veriyi model eğitiminde kullanmayan, saklama süresi tanımlı bir platformda aynı iş yapılabilir hâle gelir. Sabit kalan tek şey kararın imzası.
| İş | Kişisel hesap, genel amaçlı asistan | Okulun sözleşmeli platformu |
|---|---|---|
| Ders planı, örnek soru, materyal fikri | Yapılabilir. Kişisel veri yok. | Yapılabilir |
| Öğrencinin adıyla birlikte çalışmasına geri bildirim | Yapılmaz. Ad ve çalışma birlikte kimliği doğrudan verir, okulun bir dayanağı yok. | Yapılabilir. Okul hesabı, tanımlı iş akışı ve veri işleme dayanağı içinde; çıktıyı öğretmen düzeltir. |
| Sınıf genelinde puan ve ilerleme analizi | Yapılmaz. Sınıf listesini dışarıya taşımak demek. | Yapılabilir. Veri zaten o platformda tutuluyorsa yeni bir aktarım oluşmaz. |
| Rubriğe bağlı puanlama ve geri bildirim taslağı | Riskli. Rubrik ve ölçüt bağı kurulmadığı için tutarsız, gerekçesi denetlenemez. | Yapılabilir. Puan ölçütle eşlenir, taslak öğretmene revizyon için gelir. |
| Rehberlik raporu, teşhis, sağlık bilgisi | Yapılmaz. | Otomatik serbest değil. Özel nitelikli veri ayrı bir rıza ve amaç değerlendirmesi ister; sözleşme tek başına yetmez. |
| Her iki ortamda sabit | Veri minimizasyonu geçerli, çıktı doğrulanır, öğrenciyi etkileyen kararı insan imzalar | |
Bir platformu değerlendirirken soracağınız altı soru
Bir aracın hangi kolona girdiğine pazarlama metninden değil, bu altı sorunun cevabından karar verirsiniz. Cevabı yazılı olarak bulamıyorsanız araç birinci kolondadır.
Bu kursu Madlen hazırlıyor, altı soruyu kendi platformumuz için de yanıtlamak bize düşer. Madlen'de öğretmen ve öğrenci verisi üçüncü taraflarla paylaşılmıyor, satılmıyor ve model eğitiminde kullanılmıyor; kısıtlı içeriğe yalnızca öğretmen ve okul yöneticileri erişiyor. Platform KVKK ve GDPR gerekliliklerini karşılıyor, veri Infercom altyapısında Almanya'daki sunucularda AB sınırları içinde işleniyor, ABD'ye aktarılmıyor ve altyapı ISO 27001:2022 sertifikalı.
Bu, "Madlen kullanıyorsan gizlilik sorunu bitti" demek değil. Sözleşmeli bir platform veri minimizasyonunu ortadan kaldırmaz ve öğrenciyi etkileyen kararı hâlâ insan imzalar. Aynı altı soruyu bize de sorun, kullandığınız her araca da; yazılı cevap bulamadığınız araca öğrenci verisi girmeyin.
KVKK dört cümlede.
Türkiye'de 6698 sayılı Kişisel Verilerin Korunması Kanunu, Avrupa'da GDPR aynı mantıkla çalışır. Hukukçu olmanıza gerek yok; öğretmen olarak bilmeniz gereken dört ilke var.
1 Amaçla sınırlılık ›
Veriyi hangi amaç için topladıysanız sadece o amaç için kullanabilirsiniz. Yoklama için toplanan bilgi, bir YZ aracına "sınıfımı analiz et" diye yüklenemez. Sormanız gereken soru: bu veriyi bana veren kişi, onu bu iş için verdiğini bilseydi ne derdi?
2 Veri minimizasyonu ›
İşi yapmak için gereken en az veriyle çalışın. Yukarıdaki redaksiyon egzersizinin bütün özeti bu ilkedir. Model, öğrencinin adını bilmeden de aynı etkinlik önerisini üretir; o hâlde adı hiç girmemek yalnızca güvenli değil, aynı zamanda hukuken doğru olan davranıştır.
3 Açık rıza ve özel nitelikli veri ›
Sağlık durumu, teşhis, etnik köken, inanç, biyometrik veri özel nitelikli kategoridedir ve en yüksek korumaya tabidir. Bu tür veriler açık rıza olmadan işlenemez, üçüncü bir hizmete aktarılamaz. Rehberlik raporundaki bir cümleyi prompta kopyalamak, tam olarak böyle bir aktarımdır.
4 Saklama ve silme ›
Veri süresiz saklanamaz, amaç ortadan kalktığında silinir. Sohbet geçmişleri de bir saklama alanıdır. Öğrenciyle ilgili çalıştığınız konuşmaları iş bittiğinde silmeyi alışkanlık yapın; bu, hem kanunun ruhuna hem sağduyuya uygun.
Bu veriyi girebilir miyim?
Kural listesi ezberlemek yerine üç soruyu sırayla sorun. Aşağıdaki ağaç, günlük hayatta kullanabileceğiniz bir refleks kurar. Bir seçenek seçin, sonraki soruya geçin.
Model, eğitildiği dünyayı tekrar eder.
Modül 1'de modelin sıradaki kelimeyi olasılıkla tahmin ettiğini görmüştünüz. Olasılık, eğitim verisindeki sıklıktan gelir. Veride mühendisler ağırlıklı olarak erkek, hemşireler ağırlıklı olarak kadınsa, model bunu bir "gerçek" gibi tekrar eder. Kötü niyet yok, istatistik var. Ama sınıfta sonucu aynı: bazı öğrenciler ürettiğiniz materyalde kendini hiç görmez.
İsim seçiminde, meslek atamalarında, aile tasvirlerinde, "normal" sayılan yaşam biçiminde, görsel üretiminde ten rengi ve engellilik temsilinde, örnek problemlerdeki ekonomik varsayımlarda.
Çeşitliliği prompta açıkça yazın. Çıktıyı dağıtmadan önce "bu metinde kim yok" diye sorun. Öğrencilerinize de aynı soruyu sordurun; önyargı avı başlı başına iyi bir eleştirel düşünme etkinliğidir.
Önyargı avı.
Aşağıdaki metin, "5. sınıf matematik için kesirler konulu üç problem yaz" promptuna gelen gerçekçi bir çıktı. Sorunlu varsayımların üzerine tıklayın.
Hangi çıktı ne kadar denetim ister?
Her çıktıyı aynı titizlikle kontrol etmek gerçekçi değil, hiçbirini kontrol etmemek tehlikeli. Ayrımı riskin büyüklüğü belirler: hata öğrenciye ne kadar dokunuyor? Aşağıdaki her iş için bir denetim seviyesi seçin.
Telif, atıf ve açık beyan.
YZ ile üretilen materyalin hukuki durumu ülkeden ülkeye değişiyor ve hızla gelişiyor. Ama mesleki duruş netleşmiş durumda: kullanıyorsan söyle.
Hangi aracı hangi aşamada kullandığınızı yazın. Bu bir itiraf değil, meslek etiği. Aynı zamanda öğrencinize de model olur: kaynağını gizlemeyen bir yetişkin görür.
Modül 3'te gördüğünüz gibi tespit araçları güvenilmez. Çözüm, gizlemeyi cezalandırmak yerine beyanı normalleştirmek: hangi promptu yazdı, çıktıyı nasıl değiştirdi.
Kim, hangi yaşta, nasıl kullanabilir?
Bu sorunun cevabı yaşla başlamaz, araçla başlar. Aynı yaştaki öğrenci için iki tamamen farklı durum var: bir yanda genel amaçlı bir asistanla kendi hesabından kurduğu serbest sohbet, diğer yanda okulun sağladığı, konusu ve içeriği sınırlanmış, öğretmenin atadığı bir eğitim aracı. Birinci sütunun cevabı yaş ilerledikçe değişir; ikincisi zaten tasarımı gereği sınırlı olduğu için daha erken açılabilir.
Genel amaçlı asistan (ham etkileşim): Sohbet her konuya açık, çıktıyı kimse önden sınırlamıyor, geçmiş öğrencinin hesabında birikiyor, veri işleyen sağlayıcı. Sağlayıcıların kullanım şartları burada genelde 13 yaş altını tamamen dışarıda bırakır ve 18 yaş altı için veli izni şartı koyar.
Okulun sağladığı eğitim aracı (filtreli etkileşim): Görev ve konu önden tanımlı, çıktı öğretmenin belirlediği çerçevede üretiliyor, hesabı okul açıyor, sözleşmede veri sorumlusu okul. Burada belirleyici olan yaş sınırından çok okulun yaptığı sözleşme ve velinin bilgilendirilmesidir.
Aradaki fark pedagojik olarak da gerçek: ilkokul öğrencisinin sınırsız bir asistanla kurduğu sohbet ile öğretmeninin atadığı bir alıştırma üzerinde çalışması aynı şey değil. Aşağıdaki tablo ikisini ayrı sütunda tutuyor.
| Kademe | Genel amaçlı asistan, öğrencinin kendi hesabı | Okulun sağladığı filtreli araç | Veli iletişimi |
|---|---|---|---|
| İlkokul | Hayır. Şartlar da izin vermiyor, pedagojik olarak da gerek yok. | Öğretmen ekranından, tek ekran ortada; atanmış içerik varsa öğretmen gözetiminde ve sınıf içinde | Bilgilendirme yeterli |
| Ortaokul | Genelde hayır. 13 yaş üstünde şartlar açılsa bile bireysel kullanım okul politikasına bağlanmalı. | Okul hesabıyla, gruplu ve gözetimli; çıktı sınıfta birlikte değerlendirilir | Yazılı bilgilendirme ve izin |
| Lise | Evet, kural çerçevesinde. Kullanım beyan edilir, ödev tasarımı AIAS seviyesiyle açıklanır. | Bireysel kullanım açılabilir; öğretmen görevi ve değerlendirme ölçütünü baştan tanımlar | Yazılı bilgilendirme |
| Her kademede sabit | Araç hangisi olursa olsun: kişisel veri girilmez, çıktı doğrulanır, öğrenciyi etkileyen kararı insan verir | Politika paylaşılır | |
Kullandığınız aracın hangi kategoriye girdiğini kendiniz belirleyin: sohbet her konuya açık mı, geçmiş kimin hesabında duruyor, sözleşmede veri sorumlusu kim? Şartlar sık değiştiği için kesin bilgiyi her zaman aracın kendi sayfasından teyit edin; yukarıdaki tablo pedagojik bir yaklaşım önerisidir.
Cevabı net olmayan beş durum.
Bu modüldeki soruların bir kısmının tek doğru cevabı yok; okulun bağlamına göre değişir. Beş durumda bir taraf seçin, o tarafın güçlü ve zayıf yanını görün. Amaç sizi bir karara ikna etmek değil, zümrede açacağınız tartışmayı hazırlamak.
Beş yaygın etik hata.
1 "Sadece ilk harfini yazdım, anonim oldu" ›
2 "Model kaynak gösterdi, demek ki doğru" ›
3 "Öğrenci ödevini tespit aracına attım, kopya çıktı" ›
4 "Nihai notu YZ'ye bıraktım, daha objektif olur" ›
5 "Okulda kimse bir şey demedi, demek ki serbest" ›
Boşlukları doldurun.
- veri minimizasyonu
- amaçla sınırlılık
- açık rıza
- genel nitelikli
- özel nitelikli
- anonim
- model
- insan
- tespit aracı
- olduğu gibi kullanılmalı
- tek tek doğrulanmalı
- yalnızca sayısı sayılmalı
Bir velinin gönderdiği rehberlik raporundaki ifadeleri kullanarak bireysel çalışma planı hazırlamak istiyorsunuz. Kişisel hesabınızla girdiğiniz genel amaçlı bir asistanda en doğru davranış hangisi?
Modül 4 tamamlandı.
Artık hangi veriyi girmeyeceğinizi, hangi çıktıyı ne kadar denetleyeceğinizi ve okulunuzda hangi kuralı savunacağınızı biliyorsunuz. Sıra son modülde: sınırları öğrendik, şimdi öğrenciyi masaya oturtuyoruz.
Modül 5: Sınıfta yapay zekâ → Tüm modüller